Илимий изилдөө иш-чаралар

Окумуштуулар технология институтта заманбап илимдин актуалдуу маселелери боюнча илимий изилдөөлөрдү активдүү жүргүзүшөт: жаратылыш ресурстарын рационалдуу пайдалануу, айлана-чөйрөнү жана адамдын ден соолугун коргоо, функционалдык азыктарды өндүрүүдө биотехнологиялык изилдөөлөр, жергиликтүү чийки зат булактарынын негизинде композициялык материалдарды иштеп чыгуу ж.б. Ошондой эле жакын жана алыскы чет өлкөлөрдүн (Россия, Казакстан, Өзбекстан, Латвия, Литва, Германия, Венгрия, Швейцария, Швеция, Марокко, Кытай ж.б.) кесиптештери менен биргелешкен долбоорлорду жана илимий изилдөөлөрдү ийгиликтүү жүргүзүшөт. Шилтеме

«Химия жана химиялык технология» кафедрасынын фундаменталдык жана колдонмо изилдөөлөрү профессор М. Б. Баткибекованын илимий жетекчилиги алдында жүргүзүлөт. Жамааттын негизги жетишкендиктерине өндүрүш сектору үчүн илимий негизделген технологиялык чечимдердин комплексин иштеп чыгуу жана киргизүү, ичүүчү сууну тазалоо жана колдонмо химиянын башка багыттары боюнча олуттуу жыйынтыктарга жетишүү кирет. Б. Б. Токтосунованын жетекчилиги алдында КР Билим берүү жана илим министрлигинин буюртмасы менен «Сарыжаз аянтындагы “Кургак” кенинин руда камтыган сланецтериндеги пайдалуу компоненттерди фракциялык бөлүү технологиялык схемасын иштеп чыгуу» долбоору ишке ашырылууда.

«Тамак-аш илими жана технологиялары» кафедрасы профессорлор М. М. Мусульманова жана Р. Ш. Элеманованын жетекчилиги алдында комплекстүү изилдөө программасын ишке ашырат. Кафедранын ишмердиги инновациялык азык-түлүк продуктыларын түзүүгө жана экологиялык жактан коопсуз өндүрүш технологияларын киргизүүгө багытталган.

Илимий-изилдөө иштеринин тематикасы:

• Сүт чийки затын максаттуу азык-түлүк продуктыларына кайра иштетүүнүн жаңы технологияларын иштеп чыгуу жана өркүндөтүү (жетекчиси – т.и.д., профессор Мусульманова М. М.).

• Сүттү атайын багыттагы азыктарга кайра иштетүүнүн илимий-практикалык негиздерин иштеп чыгуу. Функционалдык багыттагы өсүмдүк-белок пасталарынын оптималдаштырылган рецептураларын түзүү (жетекчиси – т.и.д., профессор Элеманова Р. Ш.).

• Хайнактын сары суусун мембраналык технологиялар аркылуу кайра иштетип, өсүмдүк чийки заты менен айкалыштырып функционалдык азыктарды өндүрүү (жетекчиси – т.и.д., профессор Элеманова Р. Ш.).

• Борбордук Азиядагы экономиканын өсүү секторлору үчүн кесиптик билим берүү (жетекчиси – т.и.д., профессор Элеманова Р. Ш.).

• Кыргызстан шартында топоз этинен жаңы продуктыларды өндүрүү технологиясынын өнүгүү келечеги (жетекчиси – т.и.к., профессор, ИА КР мүчө-корреспонденти Тамабаева Б. С.).

• Өсүмдүк тектүү функционалдык ингредиенттерди колдонуу менен функционалдык багыттагы эт продуктыларынын технологиясын иштеп чыгуу (жетекчиси – т.и.к., доцент, профессор Джамакеева А. Д.).

• Стартердик маданияттарды колдонуу менен улуттук чийки ышталган эт продуктыларынын технологиясын иштеп чыгуу (жетекчиси – т.и.к., доцент, профессор Джамакеева А. Д.).

• Атайын багыттагы сүт-өсүмдүк азыктык композициялар (жетекчиси – т.и.к., доцент, проф. м.а. Сманалиева Ж. Н.).

• Кыргызстанда өстүрүлгөн өсүмдүк жана жаныбар чийки заттарын комплекстүү кайра иштетүү (жетекчиси – т.и.к., доцент, профессор Коджегулова Д. А.).

• Жогорку азыктык баалуулукка ээ продуктылардын технологиясын иштеп чыгуу (жетекчиси – б.и.к., доцент Корчубекова Т. А.).

• Кыргызстандын сумчатуу козу карындары (таксономиясы, географиясы, экологиясы) (жетекчиси – б.и.к., доцент Бавланкулова К. Д.).

• Дәстүрдүү эмес чийки заттарды колдонуу менен нан, кондитер жана макарон азыктарынын технологиясын иштеп чыгуу (жетекчиси – улук окутуучу Касымова Ч. К.).

• Үрпүлдөтүлгөн буудай дандарынын негизинде байытылган кургак таңкы азыктардын технологиясын жана рецептураларын иштеп чыгуу (жетекчиси – PhD, доцент Конкубаева Н. У.).

Мындан тышкары, кафедрада бир катар изилдөө долбоорлору, анын ичинде эл аралык долбоорлор ишке ашырылган же ишке ашырылууда.

Гранттар:

1. Борбордук Азияда жыгач эмес токой продукциялары жана агро-токой чарбачылыгынын кошумча нарк чынжырларында продукциялардын жана технологиялык процесстердин, ошондой эле КОИ (кичи жана орто ишканалар) өнүгүүсү аркылуу жер ресурстарын туруктуу башкарууга көмөк көрсөтүү (SUFACHAIN), Германиянын Федералдык билим берүү жана илим министрлиги (BMBF), Грант № 01LZ2201B. 1,8 млн евро (15.11.2022–15.11.2025). Сманалиева Ж. Н., Мусульманова М. М., Тынарбекова М. Т.
2. Маселе – «КРда азык-түлүк ресурстарын рационалдуу пайдалануу, айлана-чөйрөнү жана ден соолукту коргоо». Тема – Сүттү атайын багыттагы азыктарга кайра иштетүүнүн илимий-практикалык негиздерин иштеп чыгуу. КР БИМ, окуу жылы ичинде (жеке план). Элеманова Р. Ш., Мусульманова М. М., Мамбетова А. Ш.

Долбоорлор:

1. «Vocational training for economic growth sectors in Central Asia». GIZ, 25 494 евро. Элеманова Р. Ш., Мусульманова М. М.
2. «Хайнактын сары суусун мембраналык технологиялар аркылуу кайра иштетип функционалдык азыктарды өндүрүү». GIZ, 600 миң сом. Элеманова Р. Ш., Мусульманова М. М.
3. «Талас облусунун фасолунун негизинде белок пастасын өндүрүү технологиясын иштеп чыгуу». GIZ, 1 млн сом. Элеманова Р. Ш., Борисова А.
4. Топоз этинен продуктылардын рецептурасын жана технологиясын иштеп чыгуу. КР БИМ. Тамабаева Б. С.
5. Өсүмдүк тектүү функционалдык ингредиенттерди колдонуу менен функционалдык эт продуктыларынын технологиясын иштеп чыгуу. КР БИМ (жеке план). Джамакеева А. Дж.
6. AFACI долбоорунун алкагында «Кыргыз Республикасында азык-түлүк продуктыларынын курамы боюнча маалымат базасын түзүү» (2022–2024-жж., 90 000 $). Джамакеева А. Дж.
7. Улуттук чийки ышталган эт продуктыларынын технологиясын стартердик маданияттар менен иштеп чыгуу. Джамакеева А. Дж.

Кафедрада жүргүзүлгөн изилдөөлөрдүн максаты – жогорку азыктык баалуулукка жана кепилденген коопсуздукка ээ болгон, жалпы жана дарылоо-профилактикалык тамактанууга ылайыктуу азык-түлүк продуктыларынын жаңы технологияларын түзүү жана бар болгон технологияларды өркүндөтүү.

Изилдөөлөрдүн жыйынтыктары көптөгөн илимий басылмаларда (анын ичинде Scopus жана WoS базаларында индекстелген журналдарда) жарыяланган, конференцияларда баяндалган, Кыргызпатенттен патенттелген, жаңы технологиялар жана продуктылар эт жана сүт өнөр жай ишканаларында, «Столичный» вино-водка заводунда сыноодон өткөрүлгөн. Үч сүт продуктусунун технологиясы «Алайку Органикс» ЖЧКсына өнөр жайлык өндүрүшкө даярдоо үчүн берилген.

Эл аралык интеграция жана PhD программаларын өнүктүрүү

2024-жылы Германиянын эл аралык кызматташтык коому (GIZ) көмөгү менен «Азык-түлүк продуктыларынын технологиясы» багыты боюнча PhD программасын ишке киргизүү долбоору ийгиликтүү жүзөгө ашырылган.

Негизги жыйынтыктар:

– КГТУ им. И. Раззаковдун базасында жаш окумуштуулар үчүн заманбап билим берүү аянтчасы түзүлгөн;
– Учурда Доктордук мектепте 12 докторант билим алууда;
– Долбоор т.и.д., профессор Мусульманова М. М. жетекчилиги алдында ишке ашырылган.

Бул кадам кафедранын дүйнөлүк илимий-билим берүү мейкиндигине ийгиликтүү интеграцияланганын жана жогорку квалификациялуу кадрларды даярдоонун эл аралык стандарттарына шайкештигин тастыктайт.

«Коомдук тамактануу продуктыларынын технологиясы» кафедрасы төмөнкү багыттар боюнча илимий иштерди жүргүзөт: бээнин сүтүнүн негизинде адистештирилген тамактануунун технологиясын оптималдаштыруу (Саалиева А. Н.), топоз этин комплекстүү кайра иштетүүнүн илимий-практикалык аспектилери (Кошоева Т. Р.), сүт чийки затынын негизинде функционалдык төмөн калориялуу продукт иштеп чыгуу (Байгазиева А. С.), көңдөй куруттун керектөөчүлүк касиеттерин изилдөө (Бакиева С. М.). Илимий иштер Алматы технологиялык университетинин «Тамак-аш продуктыларынын технологиясы» кафедрасы менен кызматташтыкта жүргүзүлөт.

«Жеңил өнөр жай буюмдарынын технологиясы» кафедрасынын окумуштуулары профессор Иманкулова А. С. жетекчилиги алдында ар түрдүү тармактарда колдонулган жаңы композициялык материалдарды иштеп чыгышкан:

– трикотаж негизиндеги текстилдик композициялык материал (Иманкулова А. С.) – Кара-Балтадагы тамак бышыруучу казандар заводунда киргизилген;
– атайын багыттагы жаңы композициялык материал (Рысбаева И. А.) – Чүй облусунун Өрт коопсуздугу башкармалыгында колдонууга киргизилген;
– атайын бут кийимдин таманы үчүн полимердик композициялык материал (Чимчикова М. К.).

Илимий-изилдөө иштеринин негизги багыттары:

– атайын багыттагы жаңы комплекстүү материалдарды иштеп чыгуу;
– текстилдик комплекстүү материалдарды иштеп чыгуу;
– кыргыз улуттук кийиминин өнүгүү тарыхын изилдөө.

Долбоорлор:

1. «Cheber»: Кыргызстанда көндүмдөрдү өнүктүрүү», Швейцария Өкмөтү тарабынан каржыланып, Helvetas Swiss Intercooperation тарабынан ишке ашырылууда (2025–2027-жж.).
2. Эл аралык Соода Борбору (ITC) менен биргеликте текстиль жана тигүү тармагындагы Глобалдык программа (GTEX) алкагында «Кыргыз Республикасында сооданы илгерилетүү» программасы. Программа Швейцария Өкмөтү тарабынан SECO аркылуу каржыланат.

Профессор М. Б. Баткибекова ойлоп табуучулуктагы активдүү ишмердиги үчүн Дүйнөлүк интеллектуалдык менчик уюмунун Алтын медалы менен сыйланган.

Технологиялык институтта студенттер илимий ишке активдүү тартылат. Иш этап-этабы менен жүргүзүлөт: төмөнкү курстарда – илимий реферат даярдоо жана изилдөө ыкмаларын үйрөнүү, андан кийин окутуучунун жетекчилиги алдында эксперименттерге жана изилдөөлөргө катышуу.

Институтта жаш окумуштуулар жана студенттер үчүн бардык шарттар түзүлгөн. Изилдөөлөр 15тен ашык лабораторияларда, Повардын жана ашкана кызматкерлерин даярдоо жана кайра даярдоо боюнча Республикалык компетенция борборунда, «Индустрия кадров» жеңил өнөр жай окуу борборунда, «Технолог» окуу-өндүрүш борборунда жана башка лабораторияларда жүргүзүлөт. Университет жаш окумуштуулардын, аспиранттардын жана студенттердин конференцияларын үзгүлтүксүз өткөрүп, дипломдор менен сыйлайт, материалдар жыйнагын жарыялайт.

ТИнин жаш окумуштуулары, аспиранттары жана студенттери КГТУ им. И. Раззаков өткөргөн жыл сайынкы илимий конференцияларга активдүү катышышат.

Литва, Россия, Германия, Венгрия жана башка өлкөлөрдүн окумуштуулары менен эл аралык долбоорлор ийгиликтүү ишке ашырылууда.

Институттун окутуучулары жана студенттери Бишкек шаарынын, Кыргыз Республикасынын жана жакын, алыскы чет өлкөлөрдүн деңгээлиндеги ар кандай көргөзмөлөргө активдүү катышышат.